شرط ممتنع است در حقّ حق تعالى به حسب عقل ، پس راجع است سمع و بصر به آنچه رفته است به آن ابو الحسين يا آن كه صفت زايده است غير مفتقره به آلات در حقّ حقّ تعالى . مسألهء سادسه در اين است كه خداى تعالى متكلّم است قال : : و عموميّة قدرته تدلّ على ثبوت الكلام و النّفساني غير معقول . « 1 » / * ب / 165 / رفته‌اند مسلمون تماما بر اين كه خداى - تعالى - متكلّم است ، و اختلاف نموده‌اند [ ب - 219 ] در معنى تكلّم . پس نزد معتزله اين است كه خداى - تعالى - ايجاد نمود حروف چندى و اصواتى در اجسام جماديّه كه دلالت مىكند بر مراد . و گفته است « 2 » اشاعره كه خداى - تعالى - متكلّم است ، به اين معنى كه تكلّم امر قائم به ذات باشد در واجب غير علم و اراده و ساير صفات واجب كه دلالت مىكند بر آن عبارات ، و اين كلام نفسانى است ، و اين نزد ايشان معنى واحد است كه غير امر و نهى و خبر است و نفى نموده‌اند از آن غير اينها را از اساليب « 3 » كلام « 4 » . و مصنّف - رحمه اللّه - استدلال بر ثبوت كلام به معنى اوّل - به

--> ( 1 ) . كشف المراد / 289 ( 2 ) . كذا ( 3 ) . كشف المراد : و هو الكلام النفسانى و هو عندم معنى واحد ليس بامر و لا نهى و لا خبر و لا غير ذلك من اساليب الكلام . ( 4 ) . ن : + نيست